Διχοτόμηση του Ελέγχου (Μέρος Β')

Σήμερα θα συνεχίσουμε με το δεύτερο μέρος που αφορά το σημαντικότερο εργαλείο που οφείλει να έχει στη διάθεση του ένας στωικός Ηγέτης, τη διχοτόμηση του Ελέγχου.

Θυίζουμε ποιο είναι το πρώτο πράγμα που αναφέρει ο Επίκτητος στο Εγχειρίδιο του.

1. Από τα πράγματα άλλα βρίσκονται στην εξουσία μας και άλλα όχι. Στην εξουσία μας βρίσκονται η υπόληψη (αντίληψη), η ορμή (επιλογή), η επιθυμία, η άρνηση, με ένα λόγο όσα είναι δικά μας έργα. Δεν βρίσκονται στην εξουσία μας το σώμα, η περιουσία, η φήμη, τα αξιώματα, με ένα λόγο όσα δεν είναι δικά μας έργα" (Εγχ 1,1).

Ας δούμε τώρα τι πραγματικά ελέγχουμε ένα ένα. Ο Επίκτητος τονίζει την έννοια της υπόληψης ή αντίληψης όπως θα λέγαμε σήμερα. Τα τελευταία χρόνια έχει επικαρατήσει να χρησιμοποιείται περισσότερο ο όρος "Κρίσεις" ή "Απόψεις". Αυτές μπορεί να είναι είδη σκέψεων που δεν είναι απαραίτητα πλήρως συνειδητές. Ο Επίκτητος μπορεί να απαριθμούσε πρώτα την «αντίληψη» καθώς είναι το πρώτο βήμα στο πώς συνομιλούμε με τον εαυτό μας: Κρίνουμε τα πράγματα που συμβαίνουν γύρω μας ως εγγενώς καλά ή κακά. Μερικές φορές αυτές οι κρίσεις είναι σαφείς (π.χ. τι βλάκας αυτός που πέρασε με κόκκινο!). Αλλά δεν χρειάζεται να είναι. Για παράδειγμα, εάν θυμώσετε με ένα άτομο, κρίνετε εσωτερικά τις πράξεις του ως κακές, ακόμα κι αν οι λέξεις καθαυτές όπως «αυτό το άτομο κάνει κάτι κακό» δεν περνάνε  απευθείας ποτέ από το μυαλό σας.

To δεύτερο στοχείο  που ελέγχουμε είναι η Ορμή. Αυτή αποτελεί μια παρόρμηση για δράση, αλλά όχι απαραίτητα με βασικό ή αυτόματο τρόπο (αυτό που μπορεί να θεωρήσουμε παρορμητικό). Το να τραβάτε το χέρι σας μακριά από μια καυτή σόμπα και να ουρλιάζετε δεν είναι παρόρμηση όπως ο Επίκτητος χρησιμοποιεί τον όρο. Αντίθετα, οι παρορμήσεις προέρχονται από το πρώτο βήμα της «σκέψης» ή της «κρίσης». Αν κρίνεις κάτι καλό, θα το θέλεις. Αν κρίνετε ότι είναι κακό, θα θέλετε να το αποφύγετε. Οι παρορμήσεις είναι τότε αυτές ακριβώς οι παροτρύνσεις για δράση με βάση τις αξιολογικές κρίσεις που προαναφέραμε.

Από τη σκέψη (την κρίση) και την παρόρμηση (την επιθυμία για δράση) προέρχεται η  τρίτη έννοια, της «θέλησης για απόκτηση και αποφυγή». Εμείς αποφασίζουμε αν αξίζει  κάτι για να ξοδέψουμε την ενέργεια, τον χρόνο και τα χρήματα μας. Για παράδειγμα, λαμβάνουμε υπόψη αυτά τα έξοδα όταν αγοράζουμε ένα ολοκαίνουργιο αυτοκίνητο, αντανακλώντας την εκτίμηση της αξίας ότι η κατοχή του είναι καλό πράγμα για εμάς. Στη συνέχεια προχωράμε και κάνουμε πολύπλοκα σχέδια για την απόκτηση του νέου αυτοκινήτου. Έτσι, οι πολύπλοκες, συνειδητές ενέργειές μας προέρχονται από αξιολογικές κρίσεις και παρορμήσεις για δράση επί αυτού του πλαισίου. 

Ο Επίκτητος ισχυρίζεται ότι και τα τρία αυτά πράγματα (σκέψεις, παρορμήσεις και  η θέληση για αποφυγή και απόκτηση) είναι τελικά υπό τον έλεγχό μας. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτές οι τρεις περιοχές πλήρους ελέγχου αντιστοιχούν στους τρεις γνωσιακούς κλάδους της θεωρίας του Επίκτητου: Εργάζεστε με τις σκέψεις στην Αρχή της Συναίνεσης, τις παρορμήσεις στην Αρχή της Δράσης και τη θέληση να αποφύγετε και να αποκτήσετε στην Αρχή της Επιθυμίας. Με αυτόν τον τρόπο, η στωική πρακτική σας εκπαιδεύει να κυριαρχήσετε σε όλους τους τομείς αυτού που θεωρητικά μπορείτε να ελέγξετε. 

Ακριβώς επειδή αυτά τα πράγματα είναι στον έλεγχό σας δεν σημαίνει ότι μερικές φορές δεν επηρεάζονται από εξωτερικούς παράγοντες (όπως οι απόψεις άλλων ανθρώπων ) ή από εσωτερικούς (όπως οι σωματικές σας αισθήσεις ή πιο αυτόματες και μη ελεγχόμενες ορμές, όπως η λαχτάρα για ένα σνακ ). Αλλά, τελικά, είναι υπό τον έλεγχό σας επειδή μπορείτε να πάρετε μια συνειδητή απόφαση να αγνοήσετε τις επιθυμίες σας ή να παρακάμψετε τις απόψεις των άλλων όταν πρόκειται για τις δικές σας επιλογές.

Τι γίνεται με τα πράγματα που λέει ο Επίκτητος δεν είναι υπό τον απόλυτο έλεγχό μας; Ο ίδιος το Επίκτητος αναφέρει κάποια σημαντικά: Το σώμα, την περιουσία, τη φήμη, τα αξίωματα και, με μια λέξη, οτιδήποτε δεν είναι δικό μας έργο». Αυτό είναι ένα πολύ μεγάλο σύνολο που ουσιαστικά περιλαμβάνει όλα τα πράγματα έξω από το συνειδητό Νου μας και γενικά ότι είναι έξω από το εσωτερικό μας Εαυτό Το σώμα μας μπορεί να αρρωστήσει παρά τις καλύτερες προσπάθειές μας να το φροντίσουμε. μπορεί να χάσουμε την περιουσία μας λόγω ατυχήματος ή κλοπής. η φήμη μας μπορεί να καταστραφεί λόγω μιας ατυχούς στιγμής που δεν μπορούμε να επηρεάσουμε.  Εδώ μπορεί να χάσουμε τη δουλειά μας χωρίς δική μας ευθύνη παρά τις καλύτερες των προθέσεων και των ενεργειών μας.

Ενδέχεται βέβαια να αναλογιστείτε ότι τα πράγματα που μόλις αναφέραμε είναι, υπό τον μερικό μας έλεγχο. Δεν είναι όπως ο καιρός για παράδειγμα, για τον οποίο δεν μπορούμε πραγματικά να κάνουμε τίποτα.  Αυτό είναι σωστό. Αλλά εάν βασίζετε την ηρεμία σας σε πράγματα που δεν βρίσκονται πλήρως στον έλεγχό σας,  τότε αυτόματε θέτετε πρόθυμα μέρος της ευτυχίας και τη; Ζωής σας πρακτικά σας στην απόλυτη τυχαιότητα.